İktisadi Yapı
Şirketin Kuruluş Sermayesi ve Ortakları
 
Osmanlı Devleti’nde yasal düzenleme girişleri yanında şirketleşme yönünde atılan ilk somut adım Şirket-i Hayriye’dir. Osmanlı Devleti’nde faaliyete geçen ilk kent içi toplu taşıma işletmesi olduğu gibi Osmanlı ekonomisinde özellikle Tanzimat’tan sonra hız ve boyut kazanan değişimin bir yansıması olan şirketleşme sürecinin ilk adımıdır.
 
Şirket-i Hayriye’nin kuruluşunda özellikle sermayesinin oluşumu aşamasında güçlüklerle karşılaşılır. Bu güçlükler Osmanlı ekonomisinde şirketleşme hareketinin karşılaştığı olumsuzluklarından kaynaklanır. Yani ne bir anonim şirketin hukuksal durumun belirleyecek yasal düzenlemeler, ne bilgi ve deneyim birikimi, ne de bir anonim şirketin ekonomideki yerine ilişkin zihinlerde bir düşünce vardır. Ancak buna rağmen Boğaziçi’ne ulaşım olanaklarının artmasına bağlı olarak yaz-kış bütün yıl boyunca Boğaziçi’nde ikamet edenlerin sayısının artacağı ve böylece kışın İstanbul’da ayrı ev tutma zorunluluğundan, dolayısıyla külfetinden kurtulan kişilerin ellerinde kalan paralar ile şirketler kurulabileceği belirtilir. Bu yolla Boğaziçi’nde buharlı vapur işletmeciliği yapacak bir şirketin kurulması önerilir.
 
Şirket-i Hayriye’nin kuruluşunda özellikle sermayesinin oluşum aşamasında bürokratlar ile sermayedar kesimin Osmanlı Devleti’nde ekonomik gelişimi sağlamak için şirketleşme sürecine hız vermek yönünde görüş birliğinde olduklarını gösterir. Kuruluşunda ve sermayesinin oluşumunda bürokratlar ile sermayedar kesimin birlikte hareket ettikleri Şirket-i Hayriye, Cumhuriyet döneminde kurulan T.C. İş Bankası başta olmak üzere diğer kamu iktisadi girişimlerine sermayesinin oluşum biçimi açısından örnek oluşturur.
 

Şirketin ortakları…

Şirketin hisse senetleri başlangıçta 1.500 adet olarak hazırlandı. Bir hissesi 3.000 kuruştan satılacaktı. Sonradan 500 hisse eklenerek sayı 2.000'e çıkarıldı. En çok hisse senedini dönemin padişahı Sultan Abdülmecid aldı. Padişahın aldığı 100 hisse senedinin ardından, 50 hisseyle annesi Valide Bezmiâlem sultan geliyordu. Diğer hisselerden bazıları ise; Sadrazam Reşit Paşa, Serasker Damat Mehmet Ali Paşa, Tophane Müşiri Fethi Paşa, Girit Valisi Mustafa Paşa, Mısırlı Yusuf Kamil Paşa'nın eşi Zeynep Hanım, Sarraf Mıgırdıç, Sarraf İshak, Sarraf Mısırlı Kevork İbrahim, Sarraf Miseyani, Banker Abraham arasında dağılıyordu.

Gelir Bileşenleri

Şirket-i Hayriye’nin gelir bileşenlerinin başında bilet ve yük taşımadan elde edilen gelir bulunur. Bunun yanında gemilerin çeşitli amaçlarla kiralanması, gemilerde bulunan kahve ocaklarının kira bedeli, faiz ve enkaz bedeli gibi gelir kalemleri de vardır.
 
1910’da yenilenerek yürürlüğe giren Dahili Nizamname ’de Şirket-i Hayriye’nin gelirleri şu şekilde sıralanır:
 
 
1-      Yolculardan alınan bilet ve yük hasılatı.
2-      Asakir-i Osmaniyye nakliyatı ve icbar edilen vapurlar bedel-i icaratı.
3-      Vapur ve iskeleler kahve ocakları ve şirketin emval-i gayr-ı menkule icaratı.
4-      Hisse senedatının muamele-i ferağya ve intikaliyye varaka bahaları.
5-      Bankalarda mevcud nukud ile hissedarana ikraz olunan mebaliğ ve esham faizleri.
6-      Vapurları hasar-dide eden sefainden ve zayi-i eşya müsebbiblerinden ve saireden ahz olunan tazminat.
7-      Harice füruht olunan veyahut mevcuda alınan enkaz bedelleri.
8-      Hisse senetlerinin mürur-ı zemana uğrayan faiz ve temettularıyla re’s-ül-mali.
9-      Perakende ve gayr-ı melhuz varidat.
 
 
Şirket-i Hay­riyye Muaddel Nizâmnâme-i Dâhilisi, madde 41.  

Yolcu Biletleri


Jeton



Jeton


 
Giderlerin Dağılımı

Şirket-i Hayriye’nin giderleri içinde en önemli kalem işletme masraflardır. İşletme masrafları; personel, kömür, onarım, gemi aksamı harcamaları ve vergiler oluşturur. Diğer giderler ise sigorta ödentisi, yıllık kârdan belediyeye verilen pay gibi kalemlerden ibarettir.
 
Şirket-i Hayriye’nin gider kalemleri Dahili Nizamname’ de şöyle sıralanır:
 
1-   İşletme masrafı yani maaş, kömür, levazım, tamirat, rüsumat ve akça farkı vs.
2-   Edevat-ı Sabiha kıymet-i iştiraiyesinin yüzde beş tenakus tahsisatı. Tenakus kıymeti olarak ifraz olunan akça on beş bin lirayı tecavüz etmeyecektir.
3-  Sermaye üzerine yüzde bir sigorta tahsisatı “sigorta akçası elli bin liraya baliğ olur ise yüzde yarım tevkif olunacaktır”.
4-   Hissedarına yüzde beş faiz-i mukarreri olan tahsisat-ı seneviyye işbu masarifat-ı esasiye varidat-ı umumiyyeden tenzil edildikten sonra mütebakisi şirketin temettuat-ı safiyyesini teşkil eder. Bunun mukavelename mucibince yüzde beşi şehremanetine tefrik ve şartnamenin dördüncü maddesi mucibince muhtacın ve kazazede tertibine mikdar-ı münasib akça ve sermayenin tediye-i tedriciyesi karşılığı olan tahsisat-ı seneviyye ve ihtiyat akçasıyla emval-i gayr-ı menkulenin tedenni-i kıymeti karşılığı olamak üzere beşer yüz liradan bin lira tenzil olunarak mutabatının yüzde ikisi meclis-i idare reisine yüzde altısı azaya ve yüzde ikisi dahi atideki maddede muharrer olduğu vechile idare me’murlarına ve yüzde seksen sekizi hissedarına temettü-i senevi olarak hesabı-ı mahsusuna kayd olunacaktır.
 
 
Şirket-i Hayriyye’ nin Muaddel Nizâm­nâme-i Dâhilisi (Madde 41)
 
 
Faaliyet Alanı

Şirket-i Hayriye’ nin kuruluşunda faaliyet alanı, imtiyaz fermanında da belirtildiği üzere Boğaziçi olarak saptanır. Şirket-i Hayriye’ nin belirlenen en eski tarihli tarifesi olan 1858 yılı yaz mevsimine ait tarifede şirket vapurlarının İstanbul ile Boğaziçi’nin Rumeli sahilinde Beşiktaş, Ortaköy, Kuruçeşme, Arnavutköy, Rumelihisarı, Bebek, Emirgan, İstinye, Yeniköy, Tarabya, Büyükdere ve Yenimahalle iskeleleri; Anadolu sahilinde ise Üsküdar, Kuzguncuk, Çengelköy, Beylerbeyi, Vaniköy, Anadoluhisarı, Kanlıca, Paşabahçe ve Beykoz iskeleleri arasında yolcu taşıdığı belirtilir.
 
Şirket-i Hayriye’ nin faaliyet alanında zaman zaman genişlemeler kaydedilir. Örneğin 1868-1869 yıllarında şirket vapurları Adalara da işler. 1902 Yılı yaz mevsimine ait tarifede, Şirket-i Hayriye’ nin vapur işlettiği iskeleler Boğaziçi’nin Rumeli yakasında Salıpazarı, Kabataş, Beşiktaş, Ortaköy, Kuruçeşme, Arnavutköy, Bebek, Rumelihisarı, Boyacıköy, Emirgan, İstinye, Yeniköy, Tarabya, Kireçburnu, Büyükdere, Mesarburnu, Yenimahalle ve Rumeli Kavağı; Anadolu yakasında ise Harem, Salacak, Üsküdar, Kuzguncuk, Beylerbeyi, Çengelköy, Vaniköy, Kandilli, Anadoluhisarı, Kanlıca, Çubuklu, Paşabahçe, Beykoz ve Anadolu Kavağı olarak belirtilir.1912 yılında Şirket-i Hayriye vapurları Ayastefanos (Yeşilköy)’ a da sefer yapar.
 
 Taşınan Yolcu Sayısı ve Kent içi Ulaşımındaki Rolü     
 
Yıl yıl izlendiğinde, Şirket-i Hayriye gemilerinin taşıdığı yolcu sayısının belirli dönemsellikler çizdiği görülür. 1880-1889 Yılları arasında yılda ortalama 8.622.465 kişi Şirket-i Hayriye vapurları ile seyahat eder. 1890-1900 Yılları arasında Şirket-i Hayriye vapurları ile taşınan yolcu sayısında önceki yıllara göre bir artış görülür. Bu dönemde yılda ortalama 9.585.831 kişi taşınmıştır. 1901-1914 Yılları arasında yolcu sayısındaki artış hız kazanır. Bu dönemde yılda ortalama 12.679.138 kişi taşınır. 1908 Yılından itibaren her yıl bir önceki yıla göre taşınan yolcu sayısında birer milyon kişiyi bulan ve hatta aşan artış kaydedilir. 1913 Yılında Şirket-i Hayriye vapurları ile taşınan 18.613.453 kişi şirketin faaliyette bulunduğu yıllar içinde taşınan yolcu sayısı açısından ulaşılan en büyük rakamı oluşturur.
 
Şirket-i Hayriye gemileri ile taşınan yolcu sayısının kent içinde taşınan toplam yolcu sayısı içinde önemli yer tutması yani kent içi ulaşımın önemli bir bölümünün Boğaziçi yönünde olması Şirket-i Hayriye' nin Boğaziçi' nde XIX. yüzyılın ortalarından başlayarak bugüne kadar devam eden kentleşme sürecini hızlandıran hatta başlatan bir rol oynadığını gösterir.
 

 
 
Şirket-i Hayriye’ nin Vapur Filosu 

Şirket-i Hayriye, faaliyet süresi boyunca üç araba vapuru, yetmiş dört yolcu vapuru, üç kömür vapuru ve bir gezinti teknesi olmak üzere toplam seksen bir parçayı bulan vapur filosuna sahiptir. Şirketin yetmiş yedi parçadan oluşan araba ve yolcu vapurlarının altmış altısı İngiliz, altısı Fransız, ikisi Alman, biri Hollanda yapımıdır. İki vapur ise Hasköy Tersanesi’ nde inşa edilmiştir.



Temettü Hissesi