Hakimiyet Milletindir
Kuruluş

Kuruluş Amaçları
 
Şirket-i Hayriye’nin kuruluşunda güdülen amaçlarına başında XIX. yüzyılın ortalarından itibaren İstanbul ile Boğaziçi arasındaki ulaşım talebinin artışı ve buna bağlı olarak geleneksel ulaştırma araçların olan kayıkların gerek güvenlik ve rahatlık gerekse taşıma kapasitesi açısından gereksinimi gidermekten uzak kalmasından kaynaklanan gereksinimi gidermek üzere bir vapur işletmesinin kurulması düşüncesi bulunur. Kayıkların yanında daha güvenli, rahat ve hızlı bir ulaşım aracı olan buharlı gemi işletmeciliği gündeme gelir. Dolayısıyla Şirket-i Hayriye, Osmanlı Devleti’nde Tanzimat ile başlayan reform girişleri sürecinde tüketimin düzenlenmesi ve rasyonelleştirilmesi, bunun yanında üretimi rasyonel kılma gereğine bağlı olarak üst gelir gruplarının taleplerini gidermek amacıyla kurulur.

Şirket-i Hayriye’ nin Kuruluşu
 
Şirket-i Hayriye’nin kuruluşu Osmanlı tarihlerinde 1850 yılında ulaşım alanında girişilen çok önemli bir iş olarak anılır. Vakanüvis Ahmet Lütfi Efendi 1850 yılında meydana gelen olaylardan söz ederken Şirket-i Hayriye’nin kuruluşunu şöyle ifade eder: “…Bu senenin icraat-ı Nafia’sından olmak üzere devletçe itina olunan Dersaadet’ te Boğaziçi sahillerine işlemek üzere Şirket-i Hayriyye namiyle teşkili tasavvur olunan vapur kumpanyasıdır…”
 
Şirket-i Hayriye' nin İlk logosu Şirket-i Hayriye' nin Diğer Logoları

 
Boğaziçi’ ne rağbetin artmasıyla ulaşımın güvenli ve rahat bir biçimde gerçekleşmesi için yolcu taşımacılığı yapacak bir buharlı gemilerin işletmesi duyulan gereksinimi gidermek üzere kurulan Şirket-i Hayriye’ nin kuruluşu için girişimde bulunurlar. Tanzimat döneminin bu çok tanınmış iki siması birlikte 1850 yılında Bursa kaplıcalarında tatil yaparken Boğaziçi’ nde artan ulaşım talebine bağlı olarak dile getiren layihayı kaleme alırlar. İstanbul’ a dönüşlerinde ise bu layihayı resmi makamlara ileterek Şirket-i Hayriye’nin kuruluşu yönünde ilk girişimde bulunurlar. Meclis-i Mahsus-ı Vükela’ da müzakere edilir ve yayınlanan bir mazbata ile; İstanbul, Adalar, Boğaziçi arasındaki Tersane-i Amire tarafından işletilen vapurların sayıları, hareket saatleri açısından ihtiyacı karşılamadığını belirtirler.

 


Şirket-i Hayriye’ nin kuruluşuna ilişkin olarak yayınlanan mazbatanın ardından şirketin yasal kuruluşu padişahın iradesi ile tamamlanır. Bir sureti Takvim-i Vakayi’ nin 14 Rebiülevvel 1267 (17 Ocak 1851) tarihli sayısında da yayınlanarak, Sultan Abdülmecid’ in Sadrazam Mustafa Reşit Paşa’ya hitaben iradesi ile Şirket-i Hayriye resmen kurulur. İstanbul halkının Boğaziçi’ ne rahat ve güvenli bir biçimde ulaşımını sağlamak için Şirket-i Hayriye adına ve yirmi beş yıl işletme ayrıcalığına sahip bir şirket olmasına izin verilir. 

İlk Anonim Şirket…
 
1851 Yılında kurulan Şirket-i Hayriye, 1945’ te hükümet tarafından satın alınıp Şehir Hatlarına devredilinceye kadar İstanbul ve Boğaziçi arasında vapurlarla yolcu taşımacılığı yaptı. Şirket-i Hayriye, Osmanlı Devleti’ nde kurulmuş ilk anonim şirkettir.
 
Şirket-i Hayriye yaklaşık bir asır süren ömrü boyunca Boğaziçi ile İstanbul arasında düzenli ulaşım imkânı sağladı. Bu imkân, bundan önce daha çok sayfiye olarak nitelendirilen Boğaziçi’nde daimi ikametin ve imarın yaygınlaşmasına neden oldu. Boğaziçi’nin İstanbul ile bütünleşmesi sürecine Şirket-i Hayriye hız verdi ve bu sürece yeni bir boyut kazandırdı.
 
 
 
 
Hüseyin Haki

 
Şirketin Yönetimi…
 
Şirket-i Hayriye’nin kuruluşunun hemen ardından yönetim kurulu ve genel müdür göreve başlamaz. Şirketin kuruluş aşamasında hissedarlardan oluşan bir komisyonca atanacak müdür tarafından yönetim kararı alınır. Şirket-i Hayriye’nin ilk müdürü Mösyö Lafontin’dir. 1852 Yılında senelik iki yüz bin kese bedelle, altı sene müddet için Antuan Kalcıyan ve Agob Bilezikçiyan’a işletme için verilir.
 
13 Ocak 1852’ de Şirket-i Hayriye ile işletmeciler arasında 22 maddeden oluşan bir sözleşme yapılır. Sözleşme; vapurların kullanımı, yolcu güvenliği, vapurların bakım ve temizliği, seyir güvenliği, çalışanların ücretlerinin ödenmesi gibi konuları kapsar.
 
Şirket yönetiminin altından kalkamayan işletmeciler 1854 yılında yönetimi bırakırlar. Bir süre sonra tüccarlardan Ali Hilmi Efendi Şirket-i Hayriye’ye müdür olarak atanır. Ali Hilmi Efendi ilk olarak yönetim kurulu oluşturur ve bu dönemden sonra müdür, yönetim kurulu ve başkanlığında etkin roller üstlenirler.
 
Ali Hilmi Efendi’nin müdür olduğu bu dönemde 1854 yılı itibariyle Şirket-i Hayriye’nin geliri 10.184.411 kuruş, gideri 6.941.575 kuruştur. Temettü akçesi olarak 1.000.000 kuruş ayrılmıştır. Bu dönemde şirketin 16 adet vapuru, tekne içinde bir makine, marangoz atölyesi, 1 adet dalgıç takımı, 3 adet kömür mavnası ve 1 adet yangın tulumbası bulunmaktadır. Büyükdere’de ve Hasköy’de çilingirhane ve kereste deposunun bulunduğu birer arsa vardır. Ayrıca şirketin bir adet vapuru da Londra’da inşa edilmektedir.